Όταν οι ναζί έκλεβαν αρχαία

Ενα διαμέρισμα στο Μόναχο, ανάμεσα σε σκουπίδια και ληγμένες κονσέρβες, έκρυβε ένα θησαυρό 1,5 δισεκατομμυρίου ευρώ: πίνακες των Πικάσο, Ματίς, Ρενουάρ, Λοτρέκ, Σαγκάλ. Όπως αποδείχτηκε, τα αριστουργήματα είχαν κλαπεί από τους ιδιοκτήτες τους ύστερα από εντολές του Χίτλερ. Η τεράστια επιτυχία των Γερμανών αστυνομικών έμεινε κρυφή για τρία χρόνια, έως τις 6 Νοεμβρίου του 2013, όταν το περιοδικό Focus δημοσίευσε την ιστορία. Πολλά τα ερωτήματα που γεννιούνται: «Ποιος ήταν ο λόγος της σιωπής;», «έχουν ειδοποιηθεί οι δικαιούχοι;». Όμως, μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει καμία επίσημη απάντηση για ένα θέμα που παραμένει ταμπού για τη γερμανική κοινωνία, όπως όλα όσα αφορούν στο φασιστικό παρελθόν της χώρας.

Το 2010 ένας άντρας ταξίδευε με το τρένο Ζιρίχη - Μόναχο. Ένας τυχαίος έλεγχος αποκάλυψε στους Βαυαρούς εφοριακούς ότι ο Cornelius Gurlitt ήταν φοροφυγάς. Οι συγκεχυμένες απαντήσεις οδήγησαν την οικονομική αστυνομία στο σπίτι του. «Συγκάτοικοι» του 80χρονου ήταν 1.400 πίνακες των σπουδαιότερων ζωγράφων του 20ού αιώνα. Η δυσκολία του Gurlitt να αποδείξει με ποιον τρόπο τα έργα βρέθηκαν στην κατοχή του αλλά και η ταυτοποίησή τους οδήγησε στην αποκάλυψη: τα έργα ανήκαν στη μεγάλη λίστα με εκείνα που είχαν κλαπεί από τις ειδικές ομάδες που είχε συστήσει ο Χίτλερ.

Το 1933 φιλότεχνοι, αρχαιολόγοι, ιστορικοί διατάχτηκαν να υφαρπάζουν από τη Γερμανία αλλά και τις χώρες που είχε «πατήσει» η γερμανική μπότα πίνακες, σκίτσα, γλυπτά, σχέδια που δεν ακολουθούσαν τα άρια πρότυπα. Για τον Χίτλερ και τους ανθρώπους του αυτά τα έργα κατηγοριοποιήθηκαν ως «εκφυλισμένη τέχνη». Το Γ’ Ράιχ λεηλατούσε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές, ενώ, σύμφωνα με μαρτυρίες, συχνά Εβραίοι αντάλλασσαν τους πίνακές τους για να γλιτώσουν τη ζωή τους. Τα έργα τέχνης συσσωρεύονταν στο Παρίσι και στο Μόναχο ή πωλούνταν στο εξωτερικό για να ενισχυθεί οικονομικά η φασιστική πολεμική μηχανή... Ο Gurlitt δεν αγνοούσε την αξία του θησαυρού που βρέθηκε σπίτι του. Πατέρας του ήταν ο Hildebrand Gurlitt, ο αγαπημένος έμπορος έργων τέχνης του Χίτλερ. Εβδομήντα χρόνια μετά το B’ Παγκόσμιο Πόλεμο, κανείς δεν προθυμοποιείται να απαντήσει πού βρίσκονται τα κλεμμένα έργα τέχνης. Ένα διεθνές δίκτυο αναζήτησης έχει συσταθεί, φωτογραφίες και σκίτσα των χαμένων πινάκων έχουν ψηφιοποιηθεί. Το πολύτιμο αρχείο έχει «ανέβει» στο Διαδίκτυο δημιουργώντας έναν κόμβο δεδομένων, προσβάσιμο σε κάθε ενδιαφερόμενο. Παράλληλα, εξειδικευμένοι στην «εκφυλισμένη τέχνη» παρακολουθούν δημοπρασίες, εκθέσεις και αγοραπωλησίες, στοχεύοντας στον έλεγχο της «καταγωγής» των έργων. Αν ανήκουν στα κλεμμένα, τότε ξεκινούν οι χρονοβόρες διεργασίες επιστροφής τους στους νόμιμους ιδιοκτήτες.
Η «καλλιτεχνική ευαισθησία» των ναζί δεν άφησε αλώβητη και την αρχαία ελληνική κληρονομιά. Σύμφωνα με έγγραφο του υπουργείου Διοικητικής Μεταρρύθμισης (2012), η Κρήτη, η ανατολική Μακεδονία, η Θράκη, η Σάμος και η Θεσσαλία «μάτωσαν» περισσότερο από υφαρπαγή αρχαίων.



Τη στιγμή που η Ευρώπη έχει δημιουργήσει ενημερωμένους διαδικτυακούς τόπους σχετικά με τα έργα που έκλεψαν οι Γερμανοί, στη χώρα μας δεν υπάρχει ακόμα κάποιο επίσημο κείμενο που αφορά στις αρχαιότητες που έχουν απομακρυνθεί παράνομα. Έως σήμερα αφετηρία των ελληνικών διεκδικήσεων ήταν η έκθεση του υπουργείου Εθνικής Παιδείας (1946). Στις 160 σελίδες του γίνεται αναφορά στις κλοπές κινητών μνημείων, καθώς και στις λεηλασίες μνημείων και αρχαιολογικών χώρων.



Από το Φεβρουάριο η Διεύθυνση Τεκμηρίωσης και Προστασίας των Πολιτιστικών Αγαθών του υπουργείου Πολιτισμού έχει ξεκινήσει καταγραφή και θα συμπεριλαμβάνει ποιες αρχαιότητες έφυγαν στη διάρκεια της Κατοχής και ποιες έχουν επαναπατριστεί. Η προϊσταμένη της Δ.Τ.Π.Π.Α., Σουζάνα Χούλια-Καπελώνη, εξηγεί στο People το στάδιο που βρίσκεται η έρευνα, αλλά και την πιθανότητα διαφοράς των στοιχείων με την έκθεση του 1946: «Δεν μπορούμε να μιλήσουμε ακόμα για τον ακριβή αριθμό των αρχαιοτήτων που απομακρύνθηκαν στην Κατοχή. Ενδεχομένως ο αριθμός αυτός να είναι μικρότερος των 8.000 αντικειμένων της αρχικής εκτίμησης. Η διαφορά στις εκτιμήσεις δεν συμβαίνει λόγω αναξιοπιστίας της έκθεσης του 1946, αλλά για άλλους λόγους. Αρχικά, εξαιτίας έλλειψης λεπτομερών προπολεμικών αρχείων, ευρετηρίων και καταγραφών. Δεύτερον, εξαιτίας της λανθασμένης πληροφόρησης των αρμόδιων ελληνικών υπηρεσιών, λόγω της ευρύτερης δυσμενούς συγκυρίας της εποχής. Πίστευαν ότι κάποια αρχαία είχαν κλαπεί, αλλά στην πραγματικότητα είχαν μεταφερθεί σε άλλα σημεία της χώρας. Π.χ., νομίζαμε ότι κάποια αρχαία είχαν φύγει από τη Σάμο, όπου φυλάσσονταν, ενώ εκείνα είχαν μετακινηθεί στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Είναι συνηθισμένο αρχαιότητες, σε ταραγμένους καιρούς και για λόγους ασφαλείας, να τοποθετούνται σε κρύπτες ή να απομακρύνονται από τον τόπο τους».



Ο πρώην αναπληρωτής υπουργός Πολιτισμού, Κωνσταντίνος Τζαβάρας, έχει δηλώσει στη Βουλή «λόγω ελλείψεως φωτογραφιών και διαγραμμάτων, είναι εξαιρετικά δυσχερής η ταύτιση». Οι επιστροφές ξεκίνησαν στα μεταπολεμικά χρόνια (1945-53) και ήταν αποτέλεσμα συνεργασίας με τις συμμαχικές δυνάμεις (ΗΠΑ, Γαλλία, Αγγλία) και με τις γερμανικές. Σήμερα, οι ανοιχτοί δίαυλοι επικοινωνίας με τα γερμανικά μουσεία οδηγούν στον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων. Στους επόμενους μήνες, το γερμανικό μουσείο Pfahlbaumuseum θα παραδώσει στην Ελλάδα 8.000 κομμάτια από νεολιθικά αγγεία, τα οποία προέρχονται από ανασκαφή που έγινε το 1941 κοντά στο Βελεστίνο και μεταφέρθηκαν παράνομα στη Γερμανία από Γερμανό αρχαιολόγο. Οι επιστροφές δεν είναι αποτέλεσμα μόνο διεθνών συμβάσεων. Πολλοί Γερμανοί ιδιώτες παίρνουν την πρωτοβουλία να επιστρέψουν τα κλεμμένα.

Διαβάστε περισσότερα στο PEOPLE που κυκλοφορεί μαζί με το ΘΕΜΑ.