Φαίη Μακαντάση

Τα τελευταία 40 χρόνια το πρόβλημα της παχυσαρκίας στον πλανήτη έχει τριπλασιαστεί σε μέγεθος. Περίπου 1,6 δισεκ. ενήλικες παγκοσμίως είναι υπέρβαροι και 650 εκατ. είναι παχύσαρκοι. Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο και στην χώρα μας, όπου το 65% του ενηλίκου πληθυσμού είναι παχύσαρκοι και υπέρβαροι. Η κατάσταση είναι ακόμα χειρότερη στις παιδικές ηλικίες στις οποίες η χώρα μας έχει τις χειρότερες επιδόσεις της Ευρώπης (παραπάνω από 20% υπέρβαρα και παχύσαρκα παιδιά στις προσχολικές ηλικίες και παραπάνω από 40% στις τελευταίες τάξεις του δημοτικού).

Όπως εξηγείται πολύ αναλυτικά σε σχετική μελέτη της διαΝΕΟσις, η παχυσαρκία στους ενήλικες συνδέεται με μια σειρά από καρδιακές και μεταβολικές διαταραχές που μπορεί να εξελιχθούν σε χρόνια νοσήματα, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, η καρδιαγγειακή νόσος, η υψηλή αρτηριακή πίεση, οι καρκίνοι του μαστού και του ενδομητρίου, οι χολόλιθοι, η οστεοαρθρίτιδα και η άπνοια ύπνου.

Πιο συγκεκριμένα, ο κίνδυνος εμφάνισης υπέρτασης είναι κατά 52% μεγαλύτερος στα υπέρβαρα άτομα (σε σύγκριση με τα φυσιολογικά) και κατά σχεδόν 100% μεγαλύτερος στα παχύσαρκα, ενώ για κάθε 5 μονάδες μεγαλύτερου BMI (δείκτη μάζας σώματος) αυξάνεται ο κίνδυνος εμφάνισης στεφανιαίας νόσου κατά 27% και ο κίνδυνος εμφάνισης εγκεφαλικού επεισοδίου κατά 18%. Ακόμα μεγαλύτερες είναι οι επιπτώσεις της παχυσαρκίας κατά την παιδική ηλικία. Αφενός συσχετίζεται σημαντικά με την παχυσαρκία στη μελλοντική εφηβική και ενήλικη ζωή, και αφετέρου μπορεί να δημιουργήσει σοβαρές διαταραχές στη διαδικασία της ανάπτυξης (π.χ. εξαιτίας της πρόωρης εμμηναρχής) και μαθησιακά προβλήματα (εξαιτίας αυξημένων ποσοστών σιδηροπενίας).

Οι επιπτώσεις της παχυσαρκίας και του υπέρβαρου δεν είναι, όμως, μόνο ατομικές. Τα αυξημένα ποσοστά παχυσαρκίας σε μια χώρα αναπόφευκτα θα επιδράσουν αρνητικά σε ολόκληρη την οικονομία της. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ΟΟΣΑ, η παχυσαρκία και το υπέρβαρο στη χώρα μας θα οδηγήσουν σε μια μείωση του προσδόκιμου ζωής κατά 2,8 έτη και του προσδόκιμου υγειούς διαβίωσης κατά 3,2 έτη ως το 2050, τα οποία θα επιφέρουν μια μείωση του ΑΕΠ κατά 3%, ενώ παράλληλα οι υγειονομικές ανάγκες που θα προκύψουν από την παχυσαρκία και το υπέρβαρο θα αποτελούν το 9% των ετήσιων συνολικών δαπανών υγείας.

Αντιλαμβανόμαστε ότι το πρόβλημα της παχυσαρκίας είναι πολύ μεγάλο και θα πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα και δυναμικά. Αποτελεί μια εστία αισιοδοξίας πως η πολιτεία το αναγνωρίζει πλέον και έχει ξεκινήσει μια διαδικασία πρωτοβουλιών, αρχής γενομένης από το Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης και Καταπολέμησης της Παιδικής Παχυσαρκίας. Μένουν, όμως, πολλά ακόμα που θα πρέπει να γίνουν. Αδιαμφισβήτητα ένα από τα ισχυρότερα πεδία δράσης είναι το σχολείο.

Μέσα σε αυτό μπορεί να ανακοπεί ο φαύλος κύκλος των κακών συνηθειών των γονέων, που μεταδίδονται στα παιδιά και αναπαράγουν το πρόβλημα της παχυσαρκίας σε κάθε επόμενη γενιά. Άλλωστε στα πρώτα στάδια της ζωής ενός ανθρώπου είναι πιο εύκολο να υιοθετηθούν σωστές διατροφικές συνήθειες και ορθός τρόπος ζωής. Για αυτό χρειάζεται, μεταξύ άλλων, αποκλειστική παροχή υγιεινών σνακς και ποτών στα κυλικεία, προτροπή προς την ενασχόληση με αθλητικές δραστηριότητες και την άσκηση και αναλυτική ενημέρωση των παιδιών και των γονιών τους.

Ναι, κυρίως ενημέρωση-ορθή ενημέρωση. Διότι παρά το πλεόνασμα στις δυνατότητες πληροφόρησης που έχει η εποχή μας, υπάρχει σημαντικό έλλειμμα ορθής ενημέρωσης. Βάσει σχετικών ερευνών, μόλις το 8% του ενήλικου πληθυσμού στην Ελλάδα γνωρίζει έστω τις συστάσεις του ΠΟΥ για την ελάχιστη συνιστώμενη ημερήσια κατανάλωση φρούτων και λαχανικών (5 μερίδες) και μόνο το 35,2% αυτές για την ελάχιστη συνιστώμενη ημερήσια άσκηση (30 λεπτά). Πρόκειται για ποσοστά σημαντικά χειρότερα αυτών που ισχύουν στην Ευρώπη και μπορούν κάλλιστα να βελτιωθούν, με μια καλά οργανωμένη εκστρατεία ενημέρωσης.

Τέλος, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι η παχυσαρκία αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό πρόβλημα, που δεν οφείλεται μόνο στη διατροφή καθαυτή. Κύριος παράγων του προβλήματος είναι ο ευρύτερος τρόπος ζωής, ο οποίος αφενός μας περιορίζει τις δυνατότητες άσκησης και αφετέρου μας υποχρεώνει να αναζητούμε γρήγορα και εύκολα γεύματα. Όχι μόνο δεν έχουμε το χρόνο να ετοιμάσουμε μόνοι μας όλα μας τα γεύματα, επιλέγοντας τα συστατικά τους, αλλά η γκάμα των επιλογών που έχουμε και μας βολεύει –στον χώρο και στον χρόνο– περιορίζεται στα πλέον ανθυγιεινά τρόφιμα, με πολύ υψηλά λιπαρά ή/και σάκχαρα.

Υπάρχει πολύ μεγάλη ανάγκη να αναδιαμορφωθεί το τοπίο του γρήγορου/βολικού φαγητού, με την προσθήκη πολύ περισσοτέρων υγιεινών επιλογών, οι οποίες μάλιστα θα πρέπει να πιστοποιούνται (π.χ. ως προς τη μη προσθήκη ζάχαρης). Επιπλέον, θα πρέπει να μεριμνήσουμε για τις δυνατότητες άσκησης και άθλησης σε κάθε περιοχή και ιδιαίτερα στις μεγάλες πόλεις.

Είναι κάπως υποκριτικό να μιλάμε για ενημέρωση και προτροπή των πολιτών για άσκηση, την ώρα που: τα ανοικτά αθλητικά κέντρα «κλείνουν» για αποκλειστική χρήση από συλλόγους ή μετατρέπονται σε άλλου είδους εγκαταστάσεις, οι λιγοστές παιδικές χαρές δεν συντηρούνται ή έχουν πολύ περιοριστικό ωράριο λειτουργίας, οι ανοικτοί χώροι των σχολείων δεν προσφέρονται στους μαθητές τους τις υπόλοιπες ώρες, οι πεζόδρομοι και τα πεζοδρόμια επαρκούς πλάτους σπανίζουν και όσα λίγα υπάρχουν καταλαμβάνονται –με την άδεια της πολιτείας– από τραπεζοκαθίσματα του τομέα της εστίασης, όπως ακριβώς συμβαίνει και με το μεγαλύτερο μέρος των πλατειών.

Απαιτείται, λοιπόν, μια ολιστική προσέγγιση στην αντιμετώπιση αυτού του τόσο σοβαρού προβλήματος, η οποία καλό είναι να μην αναβληθεί για αργότερα. Όσο το πρόβλημα αυτό μεγεθύνεται, τόσο πιο δύσκολο –και πιο ακριβό– θα είναι να αντιμετωπιστεί.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
* Η Φαίη Μακαντάση είναι Επικεφαλής Ερευνών του ανεξάρτητου, μη-κερδοσκοπικού ερευνητικού οργανισμού "διαΝΕΟσις"