Μιχάλης Στούκας

Ο χειριστής του, Επισμηναγός (Ι) Χρήστος Χαρίτος συγκλόνισε με το μήνυμα που έστειλε από τον ουρανό της συμπρωτεύουσας: "Μια λέξη αλλάζει την ιστορία, για τους Έλληνες αυτή η λέξη είναι το ΟΧΙ. Σήμερα τιμούμε αυτούς που στάθηκαν όρθιοι. Η Ελευθερία δεν χαρίζεται".

Όσο πιο πολύ διαβάζω για το έπος του 1940, τόσο περισσότερο εκπλήσσομαι. Έχοντας γνωρίσει και από κοντά ανθρώπους που πολέμησαν τότε ή έζησαν τον πόλεμο στα ακριτικά χωριά του Πωγωνίου Ηπείρου αναρωτιέμαι πώς αυτοί οι απλοί και απλοϊκοί άνθρωποι κατάφεραν αυτό που, με τα δεδομένα της εποχής μοιάζει ακατόρθωτο. Να καταφέρουν να συγκρατήσουν αρχικά, μέσα σε λιγότερες από δέκα μέρες τους Ιταλούς στη γραμμή Ελαίας (Καλπακίου) – Καλαμά, που είχε οργανώσει αριστοτεχνικά ο Ευρυτάνας Υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος και στη συνέχεια, να περάσουν στην αντεπίθεση, από τα μέσα Νοεμβρίου 1940 φτάνοντας ως το Τεπελένι.

Παρά τη, μέχρι γελοιότητας, υπεροψία του Μουσολίνι και ορισμένων υψηλόβαθμων αξιωματικών του και τη σαφή υπεροχή της φασιστικής Ιταλίας σε όλους τους τομείς (ανθρώπινο δυναμικό, αεροπλάνα, άρματα μάχης, πυροβόλα κ.λπ.), οι Έλληνες πήγαιναν στο μέτωπο, στοιβαγμένοι μέσα στα τρένα της επιστράτευσης, χαμογελαστοί και αισιόδοξοι. Κάποιοι από αυτούς που βλέπουμε σε φωτογραφίες της εποχής, δεν γύρισαν ποτέ στα σπίτια τους... Άφησαν την τελευταία τους πνοή σε κάποιο μέρος της Ηπείρου. Κάποιοι άλλοι, επέστρεψαν μεν, αλλά σοβαρά τραυματισμένοι. Μερικοί από αυτούς ακρωτηριάστηκαν. Και αυτοί όμως δεν μετάνιωσαν για την ανταπόκρισή τους στο κάλεσμα της πατρίδας.

Είναι επίσης δεκάδες τα παραδείγματα ανθρώπων μέσης ηλικίας, που κατατάσσονταν εθελοντικά στον Ελληνικό Στρατό. Ακόμα και διανοούμενοι και ποιητές, "λαπάδες", όπως τους χαρακτήρισε κάποτε ο τέως Υπουργός Σωτήρης Κούβελας έσπευσαν να καταταγούν. Κάποιοι μάλιστα από αυτούς, όπως ο Γιώργος Σαραντάρης (1908-1941), σπουδαίος ποιητής και φιλόσοφος, έχασαν τη ζωή τους είτε στο μέτωπο είτε από τραύματα ή ασθένειες (ο Γ. Σαραντάρης πέθανε από τύφο στην Αθήνα, επιστρέφοντας άρρωστος από την πρώτη γραμμή).

Ο Αντισυνταγματάρχης, τότε, Κωνσταντίνος Δαβάκης είχε τεθεί από το 1937 σε πολεμική διαθεσιμότητα, λόγω των χρόνιων αναπνευστικών προβλημάτων του. Ανακλήθηκε σε ενεργό υπηρεσία τον Αύγουστο του 1940. Με 2.000 άνδρες κράτησε την Πίνδο τις πρώτες κρίσιμες ώρες του πολέμου. Νοσηλεύτηκε, σοβαρά τραυματισμένος, αλλά μόλις συνήλθε ζητούσε να πάει εκ νέου στο μέτωπο.

Τεράστια ήταν όμως και η συμβολή των απλών ανθρώπων, των χωρικών, που βοηθούσαν με κάθε τρόπο τους Έλληνες μαχητές. Οι γυναίκες της Πίνδου έμειναν στην ιστορία, καθώς όσα έκαναν ξεπερνούν κατά πολύ τα ανθρώπινα όρια.

Ας μην ξεχνάμε επίσης, ότι οι περισσότεροι από τους μαχητές που αντιστάθηκαν στους Ιταλούς τις πρώτες κρίσιμες μέρες του πολέμου κατάγονταν από την Ήπειρο. Δεν πολεμούσαν μόνο για τους εαυτούς τους και την πατρίδα, αλλά και για τις οικογένειές τους, τα σπίτια τους, τις περιουσίες τους.

Στη συντριπτική τους πλειοψηφία, οι ήρωες του 1940 ήταν απλοί και φτωχοί άνθρωποι. Ειδικά όσοι προέρχονταν από την επαρχία. Ζούσαν σε σπίτια χωρίς ανέσεις, δεν είχαν αυτοκίνητα, είχαν τελειώσει, όχι όλοι, μόνο το Δημοτικό Σχολείο, αλλά είχαν μάθει πολλά από την ίδια τη ζωή.

Οι γυναίκες της Πίνδου, με τα παραδοσιακά ηπειρώτικα κεφαλομάντιλα, δεν είχαν ούτε hair stylists, αγνοούσαν παντελώς τα καλλυντικά, νυχάδικα, φυσικά, δεν υπήρχαν τότε και αν εμφανίζονταν σήμερα με τα ρούχα των φωτογραφιών που βλέπουμε (και δεν πρόκειται φυσικά για selfies...), θα προκαλούσαν γέλια. Όσο για τη διατροφή όλων αυτών των ανθρώπων της υπαίθρου; Λαχανικά, φρούτα, γαλακτοκομικά, όλα παραγωγής τους. Όσο για το κρέας; Χριστούγεννα και Πάσχα μόνο, όταν έσφαζαν κάποια από τα πουλερικά ή τα γιδοπρόβατά τoυς...

Γάτες και σκύλοι τρέφονταν με το περίσσευμα του φαγητού των "αφεντικών" τους (οι γάτες ενίοτε, εκτός από ποντίκια κυνηγούσαν και φίδια...), ενώ και τα γαϊδούρια, τα μουλάρια και τα άλογα τρέφονταν με σανό, άχυρα, χόρτα και θάμνους. Η συμβολή των τετράποδων αυτών (που κάκιστα αναφέρονται σε συγγράμματα της εποχής ως κτήνη, έστω κι αν δεν είναι λάθος), στην ελληνική νίκη ήταν μέγιστη.

Τέλος, δεν υπήρχαν ψυχολόγοι ή life coaches στον Ελληνικό Στρατό. Κανένας δεν πρόσφερε ψυχολογική υποστήριξη σε όλους αυτούς που γνώριζαν ότι μπορεί ανά πάσα στιγμή μια σφαίρα ή ένα βλήμα πυροβόλου να τους κόψει το νήμα της ζωής ή ότι η επόμενη αποστολή-μάχη, δεν αποκλείεται να ήταν και η τελευταία...

Τελικά ήταν υπεράνθρωποι όλοι αυτοί; Όχι βέβαια! Πολλοί αξιωματικοί πολεμούσαν 30 χρόνια (από τους Βαλκανικούς Πολέμους), ενώ ορισμένοι, όπως ο Κατσιμήτρος πήραν εθελοντικά μέρος και στον Μακεδονικό Αγώνα (1904-1908). Απλά, ήταν σκληραγωγημένοι, είχαν πίστη στον Θεό και την Παναγία (υπάρχουν πολλές αναφορές για νυχτερινή εμφάνισή της στο μέτωπο) και αγαπούσαν την πατρίδα τους.

Θα ήταν βλακώδες από μέρους μου να σκεφτώ καν, ότι 86 χρόνια αργότερα θα έπρεπε να επιστρέψουμε σε αυτές τις συνθήκες ζωής. Η πρόοδος δεν είναι απλά αναπόφευκτη. Είναι αναγκαία για τον άνθρωπο. Ειδικά, τα τελευταία 20-25 χρόνια, οι εξελίξεις σε όλους τους τομείς είναι ραγδαίες. Και φυσικά κάθε τεχνολογική πρόοδος, κάθε ανακάλυψη, κάθε εφεύρεση είναι καλοδεχούμενες. Ας έχουμε όμως πάντα στον νου μας ότι ελλοχεύουν και σοβαροί κίνδυνοι αν ξεπεράσουμε το μέτρο (π.χ. σόσιαλ μίντια, τεχνητή νοημοσύνη).

Εκείνα που διακρίνω τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα είναι η ροπή προς τον συβαριτισμό (πολυτελή και φιλήδονο τρόπο ζωής), η απαξίωση της πατρίδας, η δαιμονοποίηση της φιλοπατρίας, η χλεύη προς τα Θεία, η έλλειψη σεβασμού και ο οχαδερφισμός. Η πνευματική καταβαράθρωση, η ιντερνετική αποχαύνωση και η ημιμάθεια είναι επίσης βασικά χαρακτηριστικά μεγάλου μέρους της κοινωνίας μας.

Όταν διαβάζεις για δεκάδες χιλιάδες φυγόστρατους νέους θλίβεσαι... Δεν τους ζήτησε κανείς να πάνε να πολεμήσουν. Μια στρατιωτική θητεία 9 ή 12 μηνών να κάνουν, τους ζητήθηκε... Ούτε θα ζητηθεί ποτέ από τις Ελληνίδες να "ντυθούν" γυναίκες της Πίνδου. Να μάθουν όμως, ότι η ζωή δεν είναι ένα ατελείωτο πάρτι και ότι, ίσως, κάποια στιγμή (το απευχόμαστε βέβαια) χρειαστεί να αντιμετωπίσουν δύσκολες καταστάσεις. Βέβαια, βλέποντας ενστόλους όπως ο Επισμηναγός Χαρίτος και οι άλλοι συνάδελφοί του ή διαβάζοντας για μαθητές που παρέλασαν, παρά τις απαγορεύσεις των τοπικών Αρχών σκέφτεσαι ότι τελικά υπάρχει ελπίδα.

Οι γνωστοί πεμπτοφαλαγγίτες, οι ξένοι πράκτορες, οι αργυρώνητοι συμπατριώτες μας, οι κομματικά τηλεκατευθυνόμενοι κονδυλοφόροι και οι κάθε λογής θεομπαίχτες, θα συνεχίσουν το έργο τους. Αυτή η χώρα όμως, παρά τις όποιες δυσκολίες και τα προβλήματα επιβιώνει, σε πείσμα κάποιων. Και οι ήρωες του 1940 άφησαν μια βαριά παρακαταθήκη. Να είναι σίγουροι, αν μας βλέπουν από κάπου, ότι αν χρειαστεί, εμείς οι σημερινοί απόγονοί τους, από οποιαδήποτε μετερίζι κι αν βρεθούμε, δεν θα τους απογοητεύσουμε…