«Ένα δυνατό αριστούργημα που στοιχειώνει τον θεατή»: Διεθνής υπόκλιση για τη «Φόνισσα» του Γιώργου Κουμεντάκη
Tα διεθνή ΜΜΕ υποδέχτηκαν με διθυραμβικές κριτικές τη «Φόνισσα» του Γιώργου Κουμεντάκη, η οποία μετά την πρεμιέρα στην Εθνική Λυρική Σκηνή στις 3 Δεκέμβρη, έκανε παγκόσμια τηλεοπτική πρεμιέρα στις 12 Δεκεμβρίου στο MEZZO Live HD
«Η Φόνισσα ή ο θρίαμβος της ελληνικής όπερας», «Ένα δυνατό αριστούργημα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής που στοιχειώνει τον θεατή», «Από το ατομικό στο οικουμενικό»: Αυτοί είναι ορισμένοι μόνο από τους τίτλους των διεθνών ΜΜΕ τα οποία υποδέχτηκαν με διθυραμβικές κριτικές την «Φόνισσα» του Γιώργου Κουμεντάκη, η οποία μετά την πρεμιέρα στην Εθνική Λυρική Σκηνή στις 3 Δεκέμβρη, έκανε παγκόσμια τηλεοπτική πρεμιέρα στις 12 Δεκεμβρίου στο MEZZO Live HD, το κορυφαίο τηλεοπτικό δίκτυο για την κλασική μουσική, την όπερα και τον χορό, το οποίο μεταδίδεται σε πάνω από 80 χώρες σε όλο τον κόσμο και έχει περισσότερους από 60 εκατομμύρια συνδρομητές.
Μια μεγάλη επιτυχία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ένας σημαντικός σταθμός για τη σύγχρονη ελληνική μουσική δημιουργία, επιστρέφει στη σκηνή. Η φόνισσα, η όπερα του Καλλιτεχνικού Διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Γιώργου Κουμεντάκη, η οποία πρωτοπαρουσιάστηκε το 2014 σημειώνοντας ιδιαίτερη καλλιτεχνική και εισπρακτική επιτυχία, έρχεται στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος στις 3, 5, 28 και 30 Δεκεμβρίου 2021. Το ποιητικό κείμενο του Γιάννη Σβώλου βασίζεται στο ομώνυμο «κοινωνικόν μυθιστόρημα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Η παραγωγή υλοποιείται με τη στήριξη της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) [www.SNF.org] για την ενίσχυση της καλλιτεχνικής εξωστρέφειας της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.
Με τη σύνθεση της Φόνισσας το 2014, ο Γιώργος Κουμεντάκης δημιούργησε έναν απρόσμενο μουσικό κόσμο, εξελίσσοντας το προσωπικό μουσικό του ιδίωμα. Με τη μουσική του δεν επιχείρησε την αναβίωση της εποχής του έργου του Παπαδιαμάντη, αλλά μια «εσωτερική αναβίωση» του ψυχογραφήματος της ίδιας της Φραγκογιαννούς. H σύνθεση της όπερας ακολουθεί κάθε βήμα της Φόνισσας – άλλοτε εξωτερικεύει τον ψυχισμό της και άλλοτε βυθίζεται στους σκοτεινούς και ανήλιαγους διαδρόμους της ψυχής της. Είναι στιγμές που κυριαρχεί η απέραντη μοναξιά που βιώνει η Φραγκογιαννού και άλλοτε αναδύεται ο σαρκασμός που αποσυμπιέζει τη φορτισμένη πλοκή.
Ο Γιάννης Σβώλος, που υπογράφει το ποιητικό κείμενο, συμπύκνωσε την ιστορία της Φόνισσας στα ουσιώδη, κρατώντας ατόφιο τον λόγο του Παπαδιαμάντη. Η Χαδούλα ή Φραγκογιαννού, μια βασανισμένη μεσόκοπη γυναίκα που έχει αναλώσει τη ζωή της υπηρετώντας τους άλλους –γονείς, σύζυγο, παιδιά, εγγόνια–, απαυδισμένη και αντιλαμβανόμενη τη δυσμενή θέση των γυναικών σε φτωχές, αγροτικές κοινωνίες όπως η δική της, καταλήγει να πιστέψει ότι είναι αποστολή της να απαλλάξει τον κόσμο από τα κορίτσια. Ξεκινά στραγγαλίζοντας τη νεογέννητη εγγονή της και επαναλαμβάνει το φονικό, πνίγοντας και άλλα κορίτσια. Καταδιωκόμενη στα βουνά από τις αρχές, η Φραγκογιαννού αποφασίζει να εξομολογηθεί, αλλά χάνεται στη θάλασσα καθώς προσπαθεί να φτάσει στο ερημητήριο του Αγίου Σώστη.
Η σκηνοθεσία του Αλέξανδρου Ευκλείδη επιχειρεί να αποδώσει με ποιητικό τρόπο το ψυχικό τοπίο της ηρωίδας. Η παράσταση ισορροπεί ανάμεσα στη μεγάλη κλίμακα που επιβάλλει η παρουσία χορωδιακών σχημάτων και πρωταγωνιστών και τη μικροκλίμακα του εσωτερικού μονολόγου της Φραγκογιαννούς. Το σκηνικό και τα κοστούμια (σε συνεργασία με την Ιωάννα Τσάμη) του Πέτρου Τουλούδη συνθέτουν έναν σκοτεινό, υπόγειο, ενοχικό και γήινο κόσμο, όπου τα «πάθια» της Φραγκογιαννούς συνομιλούν με την υποβλητική φύση της Σκιάθου. Τους φωτισμούς υπογράφει ο Βινίτσιο Κέλι.
Διευθύνει ο διακεκριμένος αρχιμουσικός και πρώην καλλιτεχνικός διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών Βασίλης Χριστόπουλος. Την Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής πλαισιώνουν τρεις μουσικοί επί σκηνής, καθώς και τέσσερα χορωδιακά σύνολα. Η ανδρική χορωδία στο βάθος της σκηνής, σε ρόλο ισοκράτη, εστιάζει στα δεινά της ανθρώπινης φύσης, ενώ μια πολυπληθής γυναικεία χορωδία λειτουργεί ως καθρέφτης της καθημερινότητας. Ένα ακόμα ολιγομελές γυναικείο φωνητικό σύνολο με τέσσερις μοιρολογίστρες ερμηνεύει χορωδιακά που βασίζονται στα πολυφωνικά τραγούδια της Ηπείρου. Η Παιδική Χορωδία της ΕΛΣ έχει τον ρόλο του παιδικού χορού που τροφοδοτεί την εγκληματική φύση της Φραγκογιαννούς. Τη Χορωδία της ΕΛΣ διευθύνει ο Αγαθάγγελος Γεωργακάτος και την Παιδική Χορωδία της ΕΛΣ η Κωνσταντίνα Πιτσιάκου.
Τον εξαιρετικά απαιτητικό ρόλο του τίτλου θα ερμηνεύσει η διακεκριμένη Ελληνίδα μεσόφωνος με τη διεθνή σταδιοδρομία Μαίρη-Έλεν Νέζη, η οποία έχει ερμηνεύσει πάνω από 40 πρωταγωνιστικούς ρόλους σε κορυφαία λυρικά θέατρα Ευρώπης, Αμερικής και Ασίας, παράλληλα με σημαντική πορεία στη δισκογραφία.
Η φόνισσα
Όπερα του Γιώργου Κουμεντάκη
Ποιητικό κείμενο: Γιάννης Σβώλος, βασισμένο στο ομώνυμο «κοινωνικόν μυθιστόρημα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη
3, 5, 28, 30 Δεκεμβρίου 2021 • Ώρα έναρξης: 19.30 (Κυριακή 18.30)
Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος Εθνικής Λυρικής Σκηνής – ΚΠΙΣΝ
Μουσική διεύθυνση: Βασίλης Χριστόπουλος
Σκηνοθεσία: Αλέξανδρος Ευκλείδης
Συνεργάτιδα σκηνοθέτρια: Αγγέλα-Κλεοπάτρα Σαρόγλου
Σκηνικά: Πέτρος Τουλούδης, Κοστούμια: Πέτρος Τουλούδης – Ιωάννα Τσάμη, Φωτισμοί: Βινίτσιο Κέλι
Διεύθυνση χορωδίας: Αγαθάγγελος Γεωργακάτος
Διεύθυνση παιδικής χορωδίας: Κωνσταντίνα Πιτσιάκου
Φραγκογιαννού (Φόνισσα): Μαίρη-Έλεν Νέζη
Μαρουσώ: Άννα Στυλιανάκη, Ιωάσαφ: Τάσος Αποστόλου, Δελχαρώ: Μυρτώ Μποκολίνη, Γιάννης Περιβολάς: Βαγγέλης Μανιάτης, Γιαννού: Σοφία Κυανίδου, Μάνα Ξενούλας: Φύλλη Γεωργιάδου, Αστυνόμος Α΄: Γιάννης Χριστόπουλος, Ειρηνοδίκης: Γιάννης Γιαννίσης, Αστυνόμος Β΄/ Πάρεδρος: Νίκος Στεφάνου, Kρινιώ: Μαριλένα Στριφτόμπολα, Tούλα: Στελίνα Αποστολοπούλου, Μυρσούδα: Μιράντα Μακρυνιώτη, Γιατρός: Γιώργος Παπαδημητρίου, Αμέρσα: Μαρία Κωνσταντά, Κωνσταντής: Άγγελος Νεράντζης.
Πολυφωνικό σύνολο: Μάρθα Μαυροειδή, Μαρία Μελαχροινού, Αλκμήνη Μπασακάρου, Ιωάννα Φόρτη
Συμμετέχουν η Ορχήστρα, η Χορωδία και η Παιδική Χορωδία της ΕΛΣ, στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής της αποστολής, καθώς και πολυφωνικό σύνολο
Εισιτήρια από 15 ευρώ στα ταμεία της ΕΛΣ (2130885700, καθημερινά 09.00-21.00) και στην ticketservices.gr
Μέγας Δωρητής ΕΛΣ και δωρητής παράστασης Stavros Niarchos Foundation
Χορηγός παράστασης Lidl Hellas
«Το διεθνές ενδιαφέρον και οι θετικές κριτικές του ξένου τύπου για τη Φόνισσα φανερώνουν τη μεγάλη ανάγκη για τη σύνθεση και παρουσίαση νέων έργων όπερας, σε παγκόσμιο επίπεδο. Η τέχνη της όπερας, όπως και κάθε ζωντανή τέχνη, έχει ανάγκη τη νέα δημιουργία» δηλώνει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Γιώργος Κουμεντάκης και προσθέτει: «Ως καλλιτεχνικός διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής χαίρομαι ιδιαιτέρως για μια ακόμα επιτυχία του οργανισμού μας και εύχομαι να μπορέσουμε να την αξιοποιήσουμε για να εξαγάγουμε τον ελληνικό πολιτισμό εκτός συνόρων. Ως συνθέτης αισθάνομαι δικαιωμένος από το γεγονός ότι τόσο τα ελληνικά στοιχεία του έργου όσο και ταυτοχρόνως η προσωπική μου συνθετική γλώσσα έχουν καταφέρει να αγγίξουν, να συγκινήσουν και να συνομιλήσουν με το διεθνές κοινό. Η επιτυχία της παραγωγής μας δείχνει πόσο σπουδαία δουλειά μπορούν να κάνουν οι Έλληνες καλλιτέχνες και τα σύνολα της ΕΛΣ».
«Ένα έργο τεράστιας δύναμης και βαθιάς συμπόνιας»
Αποθεωτική είναι η κριτική του Thierry Hilleriteau στην γαλλική εφημερίδα Le Figaro: «Μια μουσική τόσο ιδιότυπη όσο και οικουμενική, με επιρροές από τη δυτική λόγια μουσική, από την επανεφευρεθείσα ελληνική παραδοσιακή μουσική, ακόμη και από την ορθόδοξη λειτουργία. Πληθώρα χορωδιών (συμπεριλαμβανομένων των παιδικών φωνών, που σπάνια αναδεικνύονται τόσο στην όπερα). Ορχηστρική γραφή που ξεχειλίζει από έκφραση και χρώματα. Όλα αυτά μαζί με διακριτικές μινιμαλιστικές πινελιές. Αυτή είναι η Φόνισσα του Γιώργου Κουμεντάκη».
«(...) Από αυτόν τον χαρακτήρα αντάξιο μιας ελληνικής τραγωδίας, ο Κουμεντάκης δημιουργεί μια ηρωίδα της όπερας, η οποία είναι βαθιά συγκλονιστική στην κάθοδό της στην ψυχική κόλαση. Την ερμηνεύει με μια μοναδική σκηνική και φωνητική ένταση η μεσόφωνος Μαίρη Έλεν Νέζη. Η σκηνοθεσία του Αλέξανδρου Ευκλείδη είναι γεμάτη από οπτική και ηχητική καθετότητα, με διαβαθμίσεις του μπλε που θυμίζουν το Αιγαίο Πέλαγος και γκρι σπάνιας κομψότητας, που περιβάλλουν αυτή τη σκοτεινή ιστορία με ένα σωτήριο φως. Το μοναδικό και αρμονικό αρχαϊκό σκηνικό (σ.σ. του Πέτρου Τουλούδη), του οποίου το κέντρο περιστρέφεται για να αποκαλύψει μια δεξαμενή ή μια κατοικία τρωγλοδύτη, αποτελεί βασικό στοιχείο της δραματουργίας. Το ίδιο και οι τέσσερις πανταχού παρούσες χορωδίες. Επικαλύπτονται μουσικά χωρίς καμία σκηνική επαφή, για να απεικονιστεί καλύτερα η καθημερινή ζωή μιας κοινότητας όπου κυριαρχούν οι ανισότητες. Ανδρική, γυναικεία χορωδία, αλλά και παιδική χορωδία με παιδιά από 7 ετών (χαιρετίζουμε το έργο της διευθύντριας της Παιδικής Χορωδίας της ΕΛΣ Κωνσταντίνας Πιτσιάκου). Και ακόμη ένα παραδοσιακό πολυφωνικό κουαρτέτο, το οποίο παίζει το ρόλο των μοιρολογιστρών και της χορωδίας αρχαίας τραγωδίας: τα μελίσματα, απολαυστικές λαϊκές πινελιές, ενσωματώνονται με σπάνια λεπτότητα στον ορχηστρικό ιστό που σχεδίασε ο μαέστρος Βασίλης Χριστόπουλος» καταλήγει ο Hilleriteau.
«Ένα δυνατό αριστούργημα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής που στοιχειώνει τον θεατή» είναι ο τίτλος του κορυφαίου βρετανικού περιοδικού όπερας, Opera Now για την αναβίωση της όπερας του Γιώργου Κουμεντάκη που παρουσιάζεται σε μουσική διεύθυνση Βασίλη Χριστόπουλου, σκηνοθεσία Αλέξανδρου Ευκλείδη, σκηνικά Πέτρου Τουλούδη και με τη Μαίρη-Έλεν Νέζη στον ρόλο του τίτλου. Επτά χρόνια μετά την πρώτη της παρουσίαση, η «Φόνισσα» του Γ. Κουμεντάκη, επέστρεψε φέτος τον Δεκέμβριο στην ΕΛΣ και συγκίνησε το κοινό με την ορμητική μουσική της, την «εσωτερική αναβίωση» του ψυχογραφήματος της Φραγκογιαννούς, καθώς και με το ιδιαίτερο πάντρεμα της φύσης, της ελληνικής μουσικής παράδοσης και του σύγχρονου μουσικού ιδιώματος του συνθέτη. Το λιμπρέτο του Γιάννη Σβώλου ακολούθησε τη δομή και τον λόγο του αριστουργήματος του Παπαδιαμάντη, συμπυκνώνοντας την ιστορία της Φόνισσας στα ουσιώδη.
«Πρόκειται για ένα έργο τεράστιας δύναμης και βαθιάς συμπόνιας. Επί τρία χρόνια, ενώ συνέθετε αυτό το έργο στον τόπο κατοικίας του στο νησί του Αιγαίου, την Τήνο ("δεν μπορώ να φανταστώ αυτό το έργο να υπάρχει χωριστά από τη φύση"), ο Κουμεντάκης έζησε, ανέπνευσε και πάλεψε με τη Φραγκογιαννού, αυτή τη "πολυσύνθετη, περίεργη και δύσκολη προσωπικότητα" και κατέληξε να νιώθει "άπειρη συμπάθεια γι' αυτό το φοβερό τέρας"» επισημαίνει στην κριτική της στο Opera Now , η Helena Matheopoulos και συμπληρώνει: «Δεν θα έλεγα το ίδιο - αλλά λαχταρώ να ξαναδώ αυτή την υπέροχη όπερα στο τέλος του μήνα. Εκτός από το Ahkenaten και το Satyagraha του Philip Glass, δεν έχω νιώσει ποτέ έτσι για καμία σύγχρονη όπερα...».
«Η Φόνισσα ανοίγει τον δρόμο προς το οικουμενικό»
Ο Maurice Salles στην κριτική του στο σημαντικότερο γαλλικό σάιτ για την όπερα www.forumopera.com αναφέρει χαρακτηριστικά: «Οι θεατές που θα παρακολουθήσουν την μετάδοση της Φόνισσας στο Mezzo θα μπορέσουν να καταλάβουν αυτό που τα φτωχά μας λόγια δεν μπορούν να αποδώσουν, όπως την κομψότητα αυτής της γραφής στην οποία γίνονται αντιληπτές μνήμες από άλλους τόπους. Η γραφή του Γιώργου Κουμεντάκη αποτελεί συμπύκνωμα του ελληνικού πολιτισμού, όπως και η ιστορία της Ελλάδας, η οποία είναι ένα χωνευτήρι επιρροών. Ο συνθέτης έχει αφομοιώσει τις επιρροές αυτές και το αποτέλεσμα είναι μια σύνθεση απείρου ευλυγισίας, όπου οι ήχοι μοιάζουν φολκλορικοί αλλά δεν είναι, και όπου η διαφάνεια της ενορχήστρωσης επιτρέπει την πολυμορφία, αλλά χωρίς αυτή η δεξιοτεχνία να αποτελεί αυτοσκοπό. Αυτή είναι μάλλον η σταθερά στο έργο του συνθέτη: να αποφεύγει το αναμενόμενο, να ξεφεύγει από τις συμβατικές φόρμες για να αρθρώσει τη δική του φωνή. Μας έχει σαγηνεύσει βαθιά».
Σε άλλο σημείο σημειώνει : «Ο Γιώργος Κουμεντάκης έχει εμμονή με το να είναι ο εαυτός του, βάσει των κρητικών του ριζών. Αυτή ήταν και η εμμονή του Μονταίν, του οποίου το τόσο προσωπικό έργο είναι ένα άνοιγμα στο οικουμενικό. Ας το πούμε χωρίς περιστροφές: η όπερα αυτή ανοίγει τον δρόμο προς το οικουμενικό και επεκτείνει έτσι την αποστολή των Ελλήνων καλλιτεχνών να είναι οικουμενικοί όντας μοναδικοί. Ένα έργο σύγχρονο, εύκολα προσβάσιμο, χωρίς καμία έκπτωση στην γραφή και που δεν αντιμετωπίζει τον ακροατή σαν ανήλικο που χρειάζεται ειδική παιδεία..».
Στο σημαντικό αμερικάνικο sitewww.musicalamerica.com ο Clive Paget επισημαίνει μεταξύ άλλων: «Ο Κουμεντάκης τιμά και το παρελθόν και το παρόν με μια σύνθεση που συνδυάζει αιχμηρά μοντερνιστικά στοιχεία με τα είδη των διατονικών αρμονιών και των μελισματικών μελωδιών που συναντώνται στην ελληνορθόδοξη ψαλτική και στη παραδοσιακή μουσική της Μικράς Ασίας. (..) Η σίγουρη σκηνοθεσία του Αλέξανδρου Ευκλείδη αποτυπώνει καλά τον τρόπο με τον οποίο το μυθιστόρημα αποδίδει την αντίθεση ανάμεσα στην κοινωνία και το απομονωμένο άτομο μέσω της επιδέξιας τοποθέτησης του μεγάλου καστ, που περιλαμβάνει χορωδίες ενηλίκων και παιδιών. Οι βουβές εμφανίσεις της Φραγκογιαννούς, ως νεαρής νύφης, που φαινομενικά υπνοβατεί προς τη γαμήλια ένωση, και ως μιας φιγούρας απόκοσμης, καλυμμένης με φύκια που ανασύρεται από τη θάλασσα τονίζουν τον ανελέητο κύκλο της γέννησης, του γάμου και του θανάτου. (…) Στον πρωταγωνιστικό ρόλο, η Καναδο-Ελληνίδα μεσόφωνος Μαίρη-Έλεν Νέζη είναι υπέροχη. Με μινιμαλιστικές χειρονομίες και ένα αδιάλλακτο βλέμμα, μεταφέρει την ατσάλινη αποφασιστικότητα και την εσωτερική σύγκρουση της Φραγκογιαννούς».
Sold out στην Αθήνα
Οι δύο τελευταίες παραστάσεις της Φόνισσας, θα παρουσιαστούν στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος στις 28 και 30 Δεκεμβρίου. Τα εισιτήρια έχουν εξαντληθεί. Η παραγωγή υλοποιείται με τη στήριξη της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) για την ενίσχυση της καλλιτεχνικής εξωστρέφειας της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.
Σε μια εποχή ραγδαίων εξελίξεων, η ευελιξία και η συνεχής επιμόρφωση αποτελούν θεμέλια για την επαγγελματική επιτυχία. Σε αυτό το πλαίσιο, το Μητροπολιτικό Κολλέγιο διαθέτει πρωτοποριακά online μεταπτυχιακά προγράμματα, που ανταποκρίνονται πλήρως στις σύγχρονες απαιτήσεις της αγοράς.