Η μάχη των Γιαννιτσών: Η φονικότερη του Α' Βαλκανικού Πολέμου, τον Οκτώβριο του 1912

Μία από τις πλέον αιματηρές μάχες των Βαλκανικών Πολέμων, πιθανότατα η πιο αιματηρή, ήταν η μάχη των Γιαννιτσών (19-20 Οκτωβρίου 1912). Με την ελληνική νίκη άνοιξε ο δρόμος για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης και της Κεντρικής Μακεδονίας. Τα Γιαννιτσά, που σήμερα έχουν περισσότερους από 30.000 κατοίκους και υπάγονται διοικητικά στην Περιφερειακή Ενότητα Πέλλας ήταν κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας, ιερή πόλη για τους Οθωμανούς. Ας δούμε περισσότερα στοιχεία για τη μακεδονική πόλη, πριν αναφερθούμε στη μάχη των Γιαννιτσών.

Τα Γιαννιτσά, Ιστορία - Ετυμολογία

Αν και τα Γιαννιτσά βρίσκονται πολύ κοντά στην αρχαία Πέλλα, δεν υπάρχουν μαρτυρίες για ύπαρξη συνοικισμού σ’ αυτά πριν τα ύστερα βυζαντινά χρόνια, ενώ κάποιοι θεωρούν ότι πρώτοι που δημιούργησαν οικισμό στη θέση των σημερινών Γιαννιτσών ήταν οι Τούρκοι. Σύμφωνα με τον Χ.Π. Συμεωνίδη άλλωστε (“ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΟΙΚΩΝΥΜΙΩΝ”, το όνομα Γιαννιτσά < τουρκ. Yenice “Νεάπολις”. Στα Γιαννιτσά μεταφέρθηκαν επίσης από τη Νάουσα τα οστά του Τούρκου δασκάλου Σεχ Λεσή. Η πόλη είναι βέβαια γνωστή και από τον Μακεδονικό Αγώνα (1904-1908) και τις σκληρές μάχες που δόθηκαν στη λίμνη των Γιαννιτσών, μια τεράστια ελώδη έκταση. Από αυτές εμπνεύστηκε η Πηνελόπη Δέλτα το θρυλικό, ιστορικό μυθιστόρημα της “Στα Μυστικά του Βάλτου” (1937). Μεταξύ 1927-1937 η λίμνη αποξηράνθηκε. Τα Γιαννιτσά και οι γύρω οικισμοί προσέλκυσαν νέους κατοίκους. Η περιοχή απαλλάχθηκε από την ελονοσία, εξυγιάνθηκε και εξωραΐστηκε και σήμερα είναι μία από τις ωραιότερες και πλέον εύφορες της Ελλάδας.

Από το Σαραντάπορο στα Γιαννιτσά

Στις 16/29 Σεπτεμβρίου 1912, η Ελλάδα ακολουθώντας τη Βουλγαρία, τη Σερβία και το Μαυροβούνιο κήρυξε επιστράτευση. Η επιστράτευση είχε ικανοποιητικά αποτελέσματα, καθώς, ο Στρατός Ξηράς συγκέντρωσε 135.000 άνδρες. Από αυτούς, οι 95.000 ήταν μάχιμοι στις 5 Οκτωβρίου 1912, ημέρα κατά την οποία ξεκίνησε ο πόλεμος. Οι έσχατες διπλωματικές ενέργειες, δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι Βαλκανικές χώρες απέσυραν αμοιβαία τους πρεσβευτές τους από τις πρωτεύουσές τους.

Η Στρατιά Θεσσαλίας, με Διοικητή τον διάδοχο Κωνσταντίνο είχε στη δύναμη της περισσότερους από 80.000 άνδρες, ενώ η Στρατιά Ηπείρου, με επικεφαλής τον Αντιστράτηγο Κωνσταντίνο Σαπουντζάκη, μόλις 10.000 - 13.000 άνδρες. Στις 5 Οκτωβρίου δόθηκε το σύνθημα της επίθεσης. Το πρώτο και πολύ σημαντικό εμπόδιο που είχαν να αντιμετωπίσουν οι ελληνικές δυνάμεις ήταν η διάβαση του Σαρανταπόρου. Πρόκειται για ένα σημείο γνωστό από την αρχαιότητα. Δεν είχε μεν σαράντα πόρους (=περάσματα), αλλά ένα βασικό πέρασμα. Τα υπόλοιπα ήταν κατάλληλα μόνο για διέλευση υποζυγίων και αιγοπροβάτων. Ένας ακόμη δρόμος κατάλληλος για το πέρασμα από αυτόν ελαφρών μονάδων του Πεζικού και ημιόνων (=μουλαριών). Ο Γερμανός Von der Goltz (πασάς), που είχε οργανώσει την άμυνα στο Σαραντάπορο και είχε οχυρώσει την περιοχή είχε πει υπερφίαλα ότι “το Σαραντάπορο θα γινόταν ο τάφος του Ελληνικού Στρατού”. Αλλά και ο Γάλλος Vosseur, οργανωτής του Ελληνικού Στρατού τότε είχε πει, ότι με τα πολεμικά μέσα της εποχής, τα Στενά του Σαραντάπορου ήταν “αδιαπέραστα, απροσπέλαστα”.

Στις 5 Οκτωβρίου 1912 δόθηκε η διαταγή στον Ελληνικό στρατό για προέλαση. Είχε να αντιμετωπίσει, εκτός από τις φρουρές των τουρκικών φυλακίων, πρώτα μια τουρκική παράταξη στη γραμμή Ελασσόνας - Δεσκάτης - Σαρανταπόρου και ακολούθως μια δεύτερη, στη γραμμή Σερβίων - Κοζάνης. Ο Ελληνικός Στρατός έφτασε το βράδυ της 5/10 λίγο έξω από την Ελασσόνα και την επόμενη ημέρα, 6/10/1912 την απελευθέρωσε. Η Ελασσόνα ήταν η μόνη θεσσαλική πόλη που δεν δόθηκε στην Ελλάδα το 1881. Την ίδια μέρα ένα απόσπασμα ευζώνων ελευθέρωσε και τη Δεσκάτη.

Στα στενά του Σαρανταπόρου, οι Έλληνες ήταν υποχρεωμένοι να διατρέξουν τα οκτώ πρώτα χιλιόμετρα της στενωπού που τον χώριζαν από τους αντιπάλους, κάτω από τα πυρά του εχθρικού Πυροβολικού, χωρίς να καλύπτεται από το δικό του Πυροβολικό και χωρίς να μπορεί να ανταποδώσει τα πυρά. Στη μάχη του Σαρανταπόρου, ο Ελληνικός Στρατός επιτέθηκε το απόγευμα της 9ης Οκτωβρίου, με 3 Μεραρχίες κατά μέτωπο και μία ακόμα που έκανε κυκλωτική κίνηση στα δυτικά της τουρκικής παράταξης, με κατεύθυνση τα Στενά της Πόρτας.

Λόγω της αργής προέλασης των Ελλήνων, εξαιτίας των δυσκολιών που αναφέραμε, οι Τούρκοι πρόλαβαν να υποχωρήσουν ανενόχλητοι το βράδυ της 9ης προς 10η Οκτωβρίου προς τον βορρά. Μόνο ένα τουρκικό τάγμα που βρισκόταν στο Λειβάδι δεν πρόλαβε να αποχωρήσει έγκαιρα και υποχρεώθηκε να δώσει τρίωρη μάχη με τις ελληνικές δυνάμεις, μετά το τέλος της οποίας απαγκιστρώθηκε. Ολόκληρο το τουρκικό Πυροβολικό έπεσε στα χέρια των Ελλήνων, που όμως είχαν μεγάλες απώλειες (182 νεκρούς και πάνω από 1.000 τραυματίες). Κατά την υποχώρηση τους οι Τούρκοι πέρασαν από τα Σέρβια. Μετά την ήττα τους στο Σαραντάπορο ήταν εξοργισμένοι.

Μαζί με Οθωμανούς κατοίκους των Σερβίων σκότωσαν εν ψυχρώ 117 αθώους Έλληνες. Ανάμεσά τους 3 ιερείς και τον δάσκαλο Κωνσταντίνο Κάρπο. Ο Ελληνικός Στρατός εισήλθε θριαμβευτικά στα Σέρβια, το απόγευμα της 10/10/1912. Οι εκδηλώσεις ενθουσιασμού των Ελλήνων κατοίκων της κωμόπολης, παρά τη θλίψη τους για την απώλεια 114 συμπατριωτών τους ήταν συγκινητικές. Στις 11 Οκτωβρίου απελευθερώθηκε η Κοζάνη, στις 16/10 η Κατερίνη και την ίδια μέρα η Βέροια. Στις 17-18 έγιναν αναγνωρίσεις και ανάπτυξη του στρατού στην πεδιάδα Βέροιας - Νάουσας. Το Γενικό Στρατηγείο εγκαταστάθηκε στον Σιδηροδρομικό Σταθμό της Νάουσας. Ωστόσο, οι πληροφορίες για τις κινήσεις του εχθρού ήταν συγκεχυμένες και αντιφατικές, κάτι που έκανε πολύ δύσκολα τα πράγματα για τον Στρατό μας…

Η μάχη των Γιαννιτσών (19-20 Οκτωβρίου 1912)

Ο Τούρκους Αρχιστράτηγος Χασάν Ταξίν πασάς αποφάσισε να δώσει τη μάχη με τον Ελληνικό Στρατό γύρω από την ιερή, για τους Οθωμανούς, πόλη των Γιαννιτσών. Παρέταξε τις δυνάμεις του σε μια πλεονεκτική θέση, σε ένα ύψωμα 130 μέτρων περίπου , απ’ όπου ελεγχόταν η πεδιάδα προς τα δυτικά. Βόρεια βρίσκονται τα αντερείσματα του όρους Πάικο, ενώ νότια, εκείνη την εποχή, βρίσκονταν τα έλη της λίμνης των Γιαννιτσών. Το ύψωμα, το οποίο είχε ασφαλείς διεξόδους προς τα ανατολικά περιβάλλεται από δύο ρυάκια.

Ο κύριος όγκος του Στρατού μας, χωρίς σαφείς πληροφορίες για τις θέσεις του εχθρού συνέχισε την πορεία του με κατεύθυνση τις βόρειες όχθες της λίμνης των Γιαννιτσών. Η 3η Μεραρχία βρισκόταν στα νότια, η 6η στα βόρεια, η 2η και η 4η στο κέντρο. Η 1η Μεραρχία και η 7η Ταξιαρχία Ιππικού βρίσκονταν μακριά από τα Γιαννιτσά. Η 7η Μεραρχία συνέχιζε την ανεξάρτητη πορεία της με κατεύθυνση τη νότια όχθη της λίμνης των Γιαννιτσών και τον ποταμό Λουσία (Καρά Ασμάκ τον ονόμαζαν οι Τούρκοι). Στις όχθες του Λουδία και κοντά στη σιδηροδρομική γέφυρα του ποταμού και τον κόμβο στο Πλατύ, η 7η Μεραρχία έδωσε μάχη με 3.000 Τούρκους και ανάλογο Πυροβολικό. Στις 4 μ.μ. οι Τούρκοι υποχώρησαν προς τη Θεσσαλονίκη, αφήνοντας ακάλυπτη τη νότια πρόσβαση της, ως τις γέφυρες του Αξιού.

Στις 19 Οκτωβρίου, οι εμπροσθοφυλακές της 2ης, της 3ης και της 4ης Μεραρχίας, πλησιάζοντας τη δυτική όχθη του ρυακιού της Μπαλίντζας, το οποίο έκλεινε από τα δυτικά την αμυντική θέση των Γιαννιτσών δέχτηκαν πυρά από τις τουρκικές προφυλακές. Καμία πλευρά δεν είχε το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού. Οι Τούρκοι όμως υποχώρησαν, χωρίς να προλάβουν να καταστρέψουν τη γέφυρα της Μπαλίντζας. Αλλά και οι ελληνικές δυνάμεις δεν μπόρεσαν να μετατρέψουν την πορεία σε διάταξη μάχης, καθώς καθυστέρησαν. Δημιουργήθηκε έτσι μια κατάσταση ανάλογη με το Σαραντάπορο, καθώς ο Στρατός μας βρέθηκε εκτεθειμένος σε πυρά του εχθρικού Πυροβολικού. Μόλις σε 11.20 π.μ. μια ελληνική πυροβολαρχία έφτασε 500 μ. δυτικά της Μπαλίντζας, 5 χιλιόμετρα από τις εχθρικές δυνάμεις και αντιμετώπισε αποτελεσματικά το εχθρικό πυροβολικό.

Δημιουργήθηκε όμως νέο πρόβλημα, καθώς έπρεπε όλες οι ελληνικές δυνάμεις τρεις μεραρχίες συγκεκριμένα, να περάσουν από μία και μοναδική στενή γέφυρα, αυτή της Μπαλίντζας, στην απέναντι όχθη της. Στις 2.45 μ.μ. μόνο ένα Τάγμα της 3ης Μεραρχίας το είχε κατορθώσει, ενώ ως τις 6 μ.μ. πέρασαν απέναντι και δύο Συντάγματα Πεζικού. Το σκοτάδι της νύχτας βοήθησε να περάσουν το ρυάκι και οι άνδρες της 3ης και 4ης Μεραρχίας. Η 1η και 4η Μεραρχία έλαβαν θέση στο αριστερό της παράταξης, ενώ και το Πυροβολικό παρέμεινε σε ετοιμότητα δυτικά της Μπαλίντζας για να καλύψει την επίθεση του Πεζικού την επόμενη ημέρα.

Στις 7 π.μ. της 20ης Οκτωβρίου 1912, όλη η ελληνική στρατιωτική δύναμη επιτέθηκε εναντίον των αντιπάλων. Οι μάχες ήταν σκληρές. Το ελληνικό Πεζικό, παρά τις ομοβροντίες από τα τουρκικά πυροβόλα εξουδετέρωνε, κάνοντας επιθέσεις με λόγχες, τους οχυρωμένους εχθρούς. Γύρω στις 11 π.μ. ελληνικές δυνάμεις μπήκαν στα Γιαννιτσά. Παράλληλα, άρχισαν να συμπτύσσονται και οι αντίπαλοι των τελευταίων οχυρωμάτων καθώς απειλούνταν με κύκλωση και να υποχωρούν προς τον Άξιο και τη Θεσσαλονίκη.

Αλλά και στα ελληνικά στρατεύματα υπήρξε σύγχυση. Η παρουσία πολλών δυνάμεων (υπολογίζεται ότι, αρχικά, οι άνδρες που συμμετείχαν στη μάχη των Γιαννιτσών ήταν 50.000) στην πόλη, η ραγδαία βροχή και η κόπωση των στρατιωτών κατέστησε αδύνατη την καταδίωξη των Τούρκων. Είναι χαρακτηριστικό, ότι εκείνο το βράδυ διανυκτέρευσαν στα Γιαννιτσά οι άνδρες πέντε Μεραρχιών! Υπήρξαν πολλές μονάδες που διακρίθηκαν στη μάχη των Γιαννιτσών. Ξεχωριστή αναφορά κάνει ο Γ. Κορδάτος στο 1/38 Σύνταγμα Ευζώνων, με Διοικητή τον Διονύσιο Παπαδόπουλο. Οι ελληνικές απώλειες ήταν βαριές. Περίπου 190 νεκροί και τουλάχιστον 800 - 1.000 τραυματίες. Οι Τούρκοι είχαν 3.000 νεκρούς, 1.000 τραυματίες και 3.000 αιχμάλωτους.

Επίσης, στα χέρια των Ελλήνων έπεσαν 14 πυροβόλα “μετά πλήρους σειράς βλητοφόρων”. Στην ημερησία διαταγή της 21/10, ο Κωνσταντίνος ανέφερε και τα εξής: “… η νίκη των Γιαννιτσών συμπληροί την του Σαρανταπόρου νίκην και αποτελεί δια τον Ελληνικόν Στρατόν νέον τίτλο τιμής και δόξης”. Η νίκη του Σαρανταπόρου άνοιξε τον δρόμο για την απελευθέρωση της Δυτικής Μακεδονίας, ενώ η νίκη των Γιαννιτσών επέτρεψε στον Ελληνικό Στρατό να απελευθερώσει την Κεντρική Μακεδονία και τη Θεσσαλονίκη.



Πηγές: “ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ”, ΤΟΜΟΣ ΙΔ, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ

ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΚΑΡΓΑΚΟΣ, “Η ΕΛΛΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΠΟΛΕΜΟΥΣ (1912-1913)”, ΑΘΗΝΑ, 2012